در جمهوری آذربایجان(ج.ا) پس از استقلال با تحولات مثبت و منفی متعددی روبرو بودیم .یکی از موضوعاتی که پس از استقلال ج.ا نگرانی های جدی را ایجاد کرده است،وضعیت اقلیت های قومی در این کشور است.داستان اقوام در ج.ا داستان پر از بی عدالتی است که نهادهای دولتی به راحتی از کنار آن می گذرند.در این میان نگاهی به سیر تاریخی که قوم تالش در ج.ا داشته و وضعیت اسفناک کنونی آنها نشان می دهد که سیاست منکوب کردن اقلیت های قومی به ویژه تالشان در حال پیگیری است.ج.ا همواره به عنوان یک کشور کثیرالمله در قفقاز شناخته می شود.در این میان تالشان بزرگترین اقلیت قومی این کشور محسوب می شود. منطقه پراکندگی این قوم از لنکران شروع می شود.رشته کوهی به نام تالشان در لنکران ، وجود دارد که این رشته کوه به سمت آستارا کشیده شده است. تالش ها در اطراف این رشته کوه، پراکنده هستند.در تاریخ اولین بار کلمه تالش در کتاب «نزهه القلوب» حمدا... مستوفی در قرن هفتم آمده است. قبل از این کلمه ای به نام تالش در تاریخ وجود ندارد و به نام «تیلیسان» یا «کادوس» و یا «کادوسان» شناخته می شد.در مورد کادوس ها نیز در کتاب "تاریخ کادوس ها" اطلاعات بسیار مفیدی ارایه شده است .

تالشان در واقع از اقوام کهن منطقه قفقاز محسوب می شوند.اما عادات، رسوم و فرهنگ و گویش این قوم در(ج.ا) حال استحاله است.مهمترین دلیل در این خصوص نوعی بازی ارقامی در مورد تعداد جمعیت تالشان در این کشور است. در واقع اوج تحقیر اقلیت های قومی به ویژه تالشان در ج.ا تحریف تعداد آنها است که مقدمه ای برای تحریف کل موجودیت آنها می باشد.در زمانیکه قراردادهای ترکمنچای و گلستان منعقد شدند، تعداد تالشان ج.ا پنجاه هزار نفر بود و خود منابع روسیه این را تایید می کنند.تالشان ایران نیز در آن زمان چهل هزار نفر بودند.اما بعد از حدود 170 سال طبق آمار رسمی ج.ا در سال 1989، جمعیت تالشان این کشور 21200 نفر اعلام گردید. در حالیکه در واقع ادامه تضییع حقوق اقلیت های قومی در ج.ا که به موازات اتخاذ سیاستهای پان آذریستی صورت می گیرد باعث شده است که فعالان اجتماعی از نهادهای اروپایی از جمله شورای اروپا استمداد کنند.چرا که ج.ا به هنگام عضویت در شورای اروپا تعهد داده است که حقوق و آزادیهای اساسی را برای تمامی شهروندان این کشور اجرا کند. با وجود اینکه ج.ا کشوری کثیرالمله می باشد و غیر از آذریها ،ترکها،ارامنه،لزگی ها،تالشها،آوارها،اودین ها،تاتها و کردها در این کشور زندگی می کنند،اما پس از استقلال ج.ا نه تنها سیاستهای داخلی بلکه سیاست خارجی ج.ا نیز در مقطعی براساس رویکرد قومگرایانه شکل گرفت و پیش رفت. از این رو نیز ج.ا در اوایل استقلال خود به ویژه در سالهای 1992 تاوان سنگینی به خاطر این سیاست پرداخت و اساسا اشغال بیست درصد از خاک این جمهوری توسط ارمنستان ارتباط مستقیم با بحرانهای قومی در این کشور داشت و این بحران را جبهه خلق و کسانی ایجاد کردند که مدعی بازگرداندن قره باغ به دولت جدید باکو بودند.در سال 2001 پیوستن ج.ا به کنواسیون حقوق اقلیت های قومی شورای اروپا این امید را در اقلیت های ج.ا ایجاد کرد که وضعیت اقلیت های قومی در این کشور بهبود خواهد یافت و در ج.ا تنها آذریها ،شهروندان درجه اول نخواهند بود.اما این خوشحالی یک سال طول نکشید و در ژوئن سال 2002 با تشکیل کمیته دولتی امور آذریهای ج.ا و افزایش برگزاری کنگره آذریهای جهان، اقدامات قوم گرایانه در ج.ا شدت یافت که نتیجه آن اکنون تبعید، مهاجرت و زندانی شدن دهها فعال اجتماعی به ویژه از میان تالشان و لزگی هاست که بسیاری از آنها حتی محاکمه نیز نشدند .
در این میان دل بستن به شورای اروپا و نهادهای غربی برای حل مشکلات قومی در ج.ا که جزو وظایف و تعهدات متقابل این شورا است، امید واهی می باشد. چرا که مراکز حقوق بشر و سازمان های غربی طی سالهای گذشته، از دولت ج.ا برای پیشبرد تحریکات قومی نفاق افکنانه خود در منطقه سوء استفاده کرده اند و هم اکنون از همین تحریکات قومی علیه خود ج.ا استفاده می کنند تا دولت باکو را به پذیرش خواسته های نامشروع و تحمیلی غرب در مورد موافقت با استقلال ارامنه جدایی طلب قره باغ مجبور سازند.در واقع از نظر غرب همانطوریکه در سال 1992-93 بحران قومی در ج.ا به اشغال بیست درصد از خاک ج.ا کمک کرد ،اکنون نیز ایجاد بحران های قومی در این کشور می تواند به این اشغال و جدایی قره باغ از ج.ا تداوم رسمیت دهد. به ویژه طی 16 سال گذشته جدایی طلبان قره باغ تلاش کردند با تاریخ سازی افکار عمومی جهان را با استفاده از ضعف های دولت باکو با خود همراه سازند.در این میان امریکا نیز در راستای طرح خاورمیانه جدید به دنبال تجزیه کشورهای منطقه و از جمله ج.ا است. در چنین شرایطی بی شک راه برون رفت از بحران و ایجاد وحدت ،اتخاذ سیاست های چند فرهنگی احترام به قومیت های مختلف و رعایت حقوق آنان و نیز تقویت اصول اسلامی در ج.ا که اعتقاد بیش از 98 درصد مردم ج.ا است، می باشد .
تالشان در طول جنگ قره باغ پایبندی خود را به تمامیت ارضی ج.ا نشان دادند اما اکنون به نظر می رسد نهادهای دولتی باکو به جای بسیج امکانات برای آزادی اراضی اشغالی ،برای منکوب کردن اقلیت های قومی بسیج شده اند. لازم به ذکر است که بیداری اسلامی و بستگی به اصالت ها و حفظ هویت قومی از مولفه های برجسته این قوم است. گفتنی است فرهنگ و هنر و موسیقی تالشی نیز از اعتبار فرا منطقه ای و جهانی برخوردار است که در گفتار بعدی سعی خواهد شد در این زمینه مطالبی تقدیم علاقمندان گردد.

«اوذربویجونی تولشی معریفی کارده»

اوذربویجون ریسپوبلیکا ئده مستقیل بئه به پشت د مثبت و منفی عوض بئه دیم به دیم بیمون.گلی مسئله کی اوذربویجون ریسپوبلیکا مستقیل بئه به پشت جیدینه نوروئتی ئونی دوزش کارده  کام به خالقون وضعیت ام اولکه ئده ئه.مختلیف خالقون داستان اوذربویجون ریسپوبلیکا د  د به عیدالتی پوره کی دولتی یه تشکیلاتون د روئتی بیکو دوارددن  .استن دییه کارده به تاریخی یه گارده ،کی تولشی خالق اوذربویجون ریسپوبلیکا د ئش هسبه و چوون استنه بوجه وضعیت نشو دویده کی کام به خالقون غضب کارده.سیاست –خصوصا-تولشون ،دومو کارده حول دی.اوذربویجون ریسپوبلیکا –قفقازی گلی اولکه ئه کی وه- میلتونش هسته.ام میییون د تولشون ،ان اولکه همه کام به خالقون سه وه ئین.ام خالقی ژیمون کارده وره،لانکونی کو پش بده.لانکون د گلی باند و کو هسته کی چی نوم تولشونه ،کی ام باندو کو دسبه اوستورو کشییده.تولشون ام باندو کو کنو ئده ژیمون کاردن.تارخ د ئی مینجی کره،تولشی کلیمه حمدالله مستوفی «نزهة القلوب»کیتوب د هافت مینجی عصر د اومه.چیمی به پشت ،کلیمه ی د تولشی نوم تاریخ د نی و د «تیلسان» یا «کادوس» و یا «کادوسان» نوم معریفی بئه.
کادوسی ئون باره ئن «کادوسی ئون تاریخی »کیتوب د مختلیف فویده اینه مطلبون اومن.تولشون حقیقت د قفقازی منطقه قدیمی یه خالقون کویین.اینتاسی ام خالقی مدنیت ،رسمون و زوون اوذربویجونی ریسپوبلیکا د آره کو بشه حول دی.ام مسئله مهیمه سبب ،گلی عددی یه هنک تولشون جمعیتی باره ئه.کام به خالقون تحقیر کارده بارزه مرتبه –خصوصا تولشون-اوذربویجون ریسپوبلیکا ئده ،چوون جمعیتی کام وو ته یه کی گلی مقدمه چوون آره کو بارده روئه.ئه واخت کی ترکمانچای و گلستانی قرور دادون انجوم بین اوذربویجون ریسپوبلیکا تولشون پنجو هزو کس بین و اوروسیه منبعون ام مسئله دوز به قبول کاردن.ایرونی تولشون ئن ،ئه واخت د چل هزوکس بین.اینتاسی ،سا هافتو سور دوارده ،اوذزبویجون ریسپوبلیکا رسمی یه آماری اساس –ئی هزو نوسا هاشتو نو نه سوره د ام اولکه- تولشون جمعیت ،ویست ئی هزو دسا کس ایعلام به.استن چون کی پان ترکیستی سییاستون ،کام به خالقون حخون آره کو بارده تونو انجوم بدن.بویث به کی ایجتماعی یه فعالیت کارده کسون اوروپا تشکیلاتون کو جمله د اوروپا شورا عضو بئه تونو قبول ش کارده کی اساسی یه اوزودتی ئون و حخون ،ان اولکه همه اودمون یو انجوم بده.با ام کی اوذربویجون ریسپوبلیکا ،اولکی هسته کی وه میلتون و خالقون بوره د ژیمون کاردن بنه آذری، ترک ،ارمنی،لزگی،تولش،آوار،اودین،تات و کرد ،اینتاسی اوذربویجون ریسپوبلیکا مستقیل بئه به پشت ،نه ام کی داخلی یه سیاستون ،بلکم خارجی یه سیاستون ئن .ناسیونالیستی اساس تشکیل بئه و به ناو شه.به ام سبب ئن اوذربویجون ریسپوبلیکا اشته مستقل بئه اول نه روژون د خصوصا ئی هزو نوسا نود سوره د ،ام سیاستی تونو سانگینه قیمتی ئش دوئه و ویست فاییز ام اولکه خوک ارمنستانی وسیله ایشغال بئه و ام مسئله د ام خالقی یه کریزیسون مستقیم رابیطه ئش بئه و ام کریزیسی خالق جهبه و ئه کسونی دوز کارده کی ایدعا کارده بین قره باغ به باکو حکومت اوگوردندن.د هزو ئی نه سوره د ،اوذربویجون ریسپوبلیکا به اوروپا شورا کام به خالقون حخون تشکیلات وصل به و ام اومیی آذری ون کام به خالقون دله د پیدو به کی کام به خالقون وضعیت ام اولکه د چوک بده و اوذربویجون ریسپوبلیکا ئده انجخ ئی مینه مرتبه ساکینون نین.
اینتاسی ام شود بئه کوئی سور دوارده نبه کی دهزو د نه سوری اییون مانگ د اوذربویجون ریسپوبلیکا عملون دولتی یه تشکیلات دوز بئه و دنیو آذری ئون کنفرانسیائون تشکیل بئه و اوذربویجون د ناسیونالستی یه حرکتون وه شیدتین بین کی چی نتیجه استن مهاجیرت تبعید و زیندونی به ئه کی چاندکس ایجتیماعی یه فعالیت کارده کسون خصوصا تولشون و لزگی ئون مییون د به ام چتینه مسئله د گنین کی ئوون وه ئن محاکیمه به نین.ام مییون د به اوروپا شورا و غربی تشکیلاتون دل دباسته خالقی یه پروبلمون حل کارده یو کی اوذربویجون ریسپوبلیکا ئده هسته و ام شورا وظیفه ئون کوئین گلی به نتیجه او می یه.
بوچی کی بشری حقوقی مرکزون و غربی تشکیلاتون دوارده سورون د اوذربویجون ریسپوبلیکا حکومتی کو اشته خالقون سه د دیمه فعالیتون منطقه ئده بوج ایستفاده ئشون کارده و استن هم خالقون سه د دیمه فعالیتون اوذربویجون ریسپوبلیکا علیه ایستفاده کاردن تا بوکو حکومت ایجبور بکن کی د قره باغی ارمنی ئون مستقیل بئه مسئله قبول بکن.حقیقت د غربی نظر د ژقو کی ئی هزو نوسا نود و نوسه سوره د خالقی یه کریزیس اوذربویجون ریسپوبلیکا ئده بویث به کی ویست فاییز ام اولکه خوک ایشول بئه.استن خالقی یه کریزیسون ام اولکه د زندن به ام ایشغال کارده و قرباغی مستقیل بئه کمکتی بکن.خصوصا شونزه سور چیمی کو به ناو قره باغی اولکه بده کسون فعالیتشون کارده کی د تارخ دوز دوارده دنیو عمومی یه فیکون بوکو حکومتی ضعفی وسیله دشتن همرو بکن.ام مییون د امریکائن د توژه خاورمیانه پلانی پییدشه کی منطقه اولکه ئون خصوصا آذربایجان ریسپوبلیکا د ئییند کو پولو بکه.
ام وضیت د کریزیسی کو به کنو بئه و وحدت دوز کارده رو به مختلیف خالقون حرمت کارده و چوون حقوقی نظر د گته و همچنین اسلامی اصل و اساسی قوت دوئه اوذربویجون د کی ام اولکه نو هشت فائیز خالقی بووئه یه.
تولشون قرباغی جانگ د به اوذربویجونی اراضی اشته بوه ئون شون ثبوت کای اینتاسی استن نظرد اومده کی بوکو حکومتی یه تشکیلاتون کی بپه ایشغال به منطقه ئون اوزود کارده یو فعالیت بکن.کام به خالقون آره کو بارده ئده فعالیت کاردن!لوزیمه بووتدمون کی ایسلامی یه اوقوئتی و به اصل و نصبون دیقت کارده و اشته خالقی اصلی حیفاظت کارده ،ام خالقی یوله خصیته.تولشی موسیقی ،هنه و مدنیت ئن بین الخالق اهمیت تش هسته.