جهش تولید | یک‌شنبه، ۱۱ آبان ۱۳۹۹

" شوکا "عروس جنگلهـای گیـلان - show-content

 

 

نمایشگر دسته ای مطالب

بازگشت به صفحه کامل

" شوکا "عروس جنگلهـای گیـلان

" شوکا "عروس جنگلهـای گیـلان


عنوان پژوهش:          " شوکا "عروس جنگلهـای گیـلان
موضوع:           معرفی شوکا به عنوان گوزن مینیاتوری گيلان
نام واحد :           آموزش و پژوهش
پژوهشگر(ان):           شیرزاد روحی ـ سهیلا صائبی-همایون میره جینی
سال پژوهش :          1388
كليد واژه :           " شوکا - گيلان-عروس جنگلهـای گیـلان


چكيده پژوهش:


شوکا را میتوان گوزنی کوچک به حساب آورد. رنگ بدن تقریبا قهوه‌ای و انتهای موها روشن تر است. و همچنین روی کپل و زیر شکم روشن و تقریبا سفید به نظرمیرسد. در زمستان موها بلندتر و تیره‌تر شده و رنگ بدن قهوه‌ای مایل به خاکستری می‌باشد. البته چانه سفید و در دو طرف پوزه نیز لکه‌های سفید دیده میشود. قسمت عقب بدن کمی بلندتر از جلوی بدن بوده و ارتفاع جانور از شانه بین 65 تا 75 سانتی متر و دم نیز 2 تا 3 سانتی متر و غیرقابل تشخیص است. وزن آنها بین 15 تا 30 کیلوگرم برآورد شده است. شاخ شوکا نسبت به سایر گوزنها ساده‌تراست. اولاً شاخ منحصراً در جنس نردیده میشود و نوزاد تا یک سالگی فاقد شاخ است. (اگرچه دیده شده در بعضیها بعد از 3 ماه رویش شاخ شروع میشود.) و بعد از آن شاخها به صورت ساده ظاهر شده و معمولاً در سال دوم شاخ دارای 3 شاخک فرعی میشود و گاهی تا 4 و 5 شاخک نیز مشاهده میگردد. شاخ شوکا به عکس مرال فاقد شاخکهای روی صورت (گرگ زن) بوده و مانند همه گوزنها هر ساله افتاده و مجدداً درمی‌آید. شاخها معمولاً در آذرماه می‌افتند و رویش جدید بلافاصله شروع میشود. شاخها در ابتدای رویش دارای پوسته مخملی می‌باشند که تا بهار روی شاخها قرار دارد و بعد از آن از بین میروند. طول شاخ شوکا به 25 تا 35 سانتیمتر میرسد. که البته شوکاهای سیبری و چین دارای شاخهای بلندتر و قطورتری از شوکاهای اروپا و ایران می باشند.


میزان فعالیت شوکا در امر تغذیه بستگی به میزان تاریکی و روشنایی دارد. این جانور در شبهای تاریک (یعنی وقتی قرص ماه کامل نیست) قسمت اعظم وقت خود را به چریدن و سرشاخه خواری می‌پردازند در حالیکه در شبهای مهتابی، اکثرا وقت خود را صرف رفت و آمد و پرسه‌زدن می‌کنند. در اغلب مواقع سال اوج فعالیت این گوزن اوایل طلوع و غروب آفتاب است. در زمستان بیشتر فعالیت را درطی روز از خود نشان می‌دهند. احتمالاً به این دلیل که گرم‌ترین ساعات روز در این فصل است. تغذیه دراین فصل بیشتر در مناطق باز انجام میشود. در بهمن ، اسفند، فروردین تغذیه نرهای بزرگسال بطور چشمگیر افزایش می یابد و این در حقیقت زمانی است که شاخها در حال رشد هستند. شانس مشاهده نرهای بزرگسال در این ماهها به مراتب بیشتر است و این درست زمانی است که معمولاً مواد غذایی زیستگاه با محدودیت‌هایی روبروست. ماده‌های باردار و جوانتر که با کمبود موادغذایی (بخاطر نیاز بیشترشان) روبرو هستند در اواخر زمستان و اوایل بهار به دنبال غذای مطلوب تقریباً در تمام روز فعالیت دارند. با آمدن فصل بهار به طور عادت صبح زود و غروب آفتاب را به عنوان ساعات فعالیت تغذیه‌ای انتخاب می‌کند. روش و شیوه تغذیه با توجه به شرایط جوی حاکم درمناطق کم ارتفاع و با پوشش درختی انبوه نسبت به مناطقی که مرتفع‌ترند از سالی به سال دیگرمتفاوت است.


یکی دیگر از ویژگیهای زیستگاه مطلوب عدم وجود حشرات مزاحم است که خود باعث میگردد برحسب فراوانی و تراکم این حشرات در برخی از سالها شاهد جابجایی وکوچ شوکاها از ناحیه‌ای به ناحیه دیگر باشیم. هوای نامطلوب زمستانی می‌تواند سبب جمع شدن تعداد زیادی شوکا در یک ناحیه شود. اما پس ازآنکه هوای مطلوب فرارسید شوکاها دوباره به مکان فعلی خود بازمیگردند. البته تعداد زیادی از شوکاها هستند که در برخی از نقاط با هوای نامطلوب خو گرفته و در تمام سال در زیستگاه خود باقی می‌ماند. جالب توجه است که در فصل مهاجرت به‌طورعمده نرها و ماده‌های جوان دست به جابجایی میزنند (کوچ می‌کنند) و ماده های بالغ همراه با نوزادان خود (جوانهایشان) معمولاً در همان ناحیه‌ی زیست خود باقی می مانند. مگر آنکه وضعیت جسمانی شوکای جوان (که همراه مادران خودبه سرمیبرند) درحدی باشد که مادر را وادار به رفتن به ناحیه‌ای مطلوب‌ترنماید. یکی از عادتهای شوکا گذر از مسیری مشخص بین چراگاه و پناهگاه است. این عادت به حدی در شوکاها قوت دارد که ممکن است برای چندین نسل متمادی از یک مسیر استفاده کنند. این موضوع در امر مشاهده شوکاها وثبت عادات و رفتارشان درطی روز بسیار مثبت و مفید است.


شوکا در ایران در بعضی از نقاط بامرال دارای زیستگاه مشترک می‌باشد. ولی هرگز در ارتفاعات جنگلی سخت و مرتفع که مرالها را میتوان دید مشاهده نمی‌گردند. زیستگاه مطلوب برای شوکا مکانی است که چراگاه و پناهگاه در نزدیکی هم باشند. شوکا علاقمند نیست مسافت طولانی بین پناهگاه و چراگاه را بپیماید. مشاهدات نشان میدهد شوکاها نیاز مبرمی به نوشیدن آب ندارند. علیرغم این موضوع ، اکثر زیستگاهشان را طوری انتخاب میکنند که در مجاورت نهر، چشمه، جویبار یا رودخانه باشد. به این دلیل که جوانه‌های درختان و درختچه‌ها و برگهای جوان غذای ترجیحی شوکا است. و در کنارآبگیرها گیاهان تازه در اکثر مواقع سال یافت میشود. اگر آب ، پناهگاه و چراگاه مطلوب با فواصل منطقی و کوتاه از یکدیگر واقع شود حتی در کنار یک هکتار هم میتوان انتظار داشت که در یک خانواده از شوکا در همان مکان و مساحت کم و منحصر مدتها باقی بماند و نیازی برای خروج از منطقه احساس نکنند. هر رستنی که بتواند سرپناهی برای شوکا بوده و به نحوی آن را از رطوبت باران حفظ کند میتواند محل مناسبی برای زیست آن باشد. زیرا شوکاها از خیس شدن پرهیز میکنند. شوکا در مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست و برخی نقاط جنگلی در شمال و غرب ایران یافت میشود. در استان گلستان پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت شده جهان نما، منطقه شکار ممنوع چلچلی زیستگاههای جنگلی علی‌آبادکتول،کردکوی، گنبد و مینودشت، و در استان مازندران: منطقه حفاظت شده البرزمرکزی، پناهگاه حیات وحش دو دانگه چهار دانگه، در مناطق جنگلی منطقه دو هزار تنکابن، آبریزهای شمالی البرز در ناحیه شرق نوشهر و چالوس و جنگلهای یخکش بهشهر ، در استان گیلان، جنگلهای اسالم و خلخال و بعضی از مناطق جنگلی آن استان از مناطقی هستند که شوکا در آن زیست می‌نماید. مناطقی در آذربایجان شرقی، کردستان، و کرمانشاه از زیستگاههای شوکا بوده که در دهه‌های اخیر اگر چه اطلاعات پراکنده‌ای دال بر وجود شوکا در بعضی از نقاط میرسد. ولی اطلاعات زیادی از وجود این گونه در دست نیست اما در بررسی‌های جدیدی که انجام گرفته تعدادی شوکا در استان کرمانشاه مشاهده شده است و احتیاج به بررسی و تحقیقات بیشتری در سایر نقاط دارد.


شوکا معمولاً حدود 15 سال عمر میکند. فصل جفتگیری جانور از اواسط تابستان تا اوایل متغیر است. (شوکاهای ایران بیشتر ازاواخر تیر تا پایان مرداد جفت گیری می‌کنند. و در این فصل معمولاً ماده‌ها نوزادان سال گذشته خود را که به دنبال دارند ترک کرده و برای جلب نرها صدایی شبیه پارس بم سگ از خود درمی‌آورند. دوران آبستنی 10ماه بوده . البته رشد سلول تخم موردنظر 5/4 ماه متوقف می‌ماند و زایمان در اواسط بهار (اردیبهشت) صورت می‌گیرد. معمولاً یک یا دو نوزاد به دنیا آورده و بندرت تا 3 قلو مشاهده میشود. نوزادان هنگام تولد کاملاً ناتوان بوده و مادر آنها را مخفی می نماید از اواسط تابستان تا اواسط پاییز، شوکاها را به زحمت می‌توان در زیستگاه در حالت مناسب مشاهده نمود. به نظر میرسد فعالیت‌های تولیدمثلی جفتگیری Rutting season)) آن‌ها هنوز به درستی مشخص نشده است. هرقدر شانس دیدن شوکا در فصل تولیدمثلی بالاست اما پس از این فصل شانس مشاهده 2 تا 3 ماه کاهش می‌یابد.


شوکا قلمرو طلب است. این قلمروطلبی در فصل جفت گیری به خوبی مشهود است.در بین گوزنها احتمالاً کمترین جفت‌گیری فامیلی (همخونی) را در شوکاها مشاهده میکنیم. دشمن طبیعی شوکاها شغال، گربه وحشی جنگلی، پلنگ، شغال، پرندگان شکاری هستند. در کنار شوکا در جنگل‌های استان گیلان پستانداران دیگری را نیز می‌توان مشاهده نمود از نظر حیات وحش استان گیلان از مهمترین و ارزشمندترین زیستگاههای زیستگاههای موجود در ایران به شمار می‌رود به طوری که از جنبه‌های زیباشناسی ـ بوم‌شناسی ـ اقتصادی اجتماعی ـ علمی (ژنتیکی) ، آموزشی و تفرجی از چنان اهمیت زیادی برخوردار است که ارزش منطقه را از نقطه نظر جایگاه حیات وحش در ساختار و کارکرد سیستم‌های موجود در کشور خشک و نیمه خشک ایران کاملاً توجیه می‌نماید از این رو با دارا بودن این گنجینه‌های پراهمیت نسبت به دیگر نقاط مملکت نمونه‌ای کم نظیر است . هر چند از حیث ترکیب ناحیه جغرافیایی ، جانوران این استان دقیقاً مناسب با شرایط بوم‌شناسی این خطه از تنوع بسیار برخوردارند . اما به سبب برآورده شدن منافع آنی برخی از سلاطین و متنفذین و ارضاء انگیزه‌های سودجویانه آنها و فقدان مدافعان قاطع ، تعدادی از آنها به دلیل قتل عام در مقیاس وسیع در معرض خطر انقراض قرار گرفته‌اند ، جدا از شکار بی‌رحمانه جانوران به کمک سلاحهای مدرن ، کاهش و نابودی کامل جنگلها و پوشش گیاهی که به معنای کاهش و یا نابودی زیستگاههای حیوانات است و نیز توسعه مناطق روستایی و شهری و آلودگیها عامل عمده دیگری از جهت به خطر افتادن و یا ناپدید شدن حیات وحش به شمار می‌رود.