استخراج فیروزه

در جواهر نامه نظای درباره استخراج فیروزه می خوانیم : در معادن فیروزه جوهر فیروزه آمیخته با سنگ است .کوهکاران ، آن معادن را با آلت هایی که مناسب سنگ شکستن باشد می کنند وآنجا که رگ فیروزه پدید آید به تدریج حوالی آن را می کَنند و فیروزه را از میان آن سنگ بیرون آورده وجمع می کنند وچون بیشتر جمع شود در معدن نیشابور رسم است که به شهر نیشابور می آورند وکوه کاران آن را تَر می کنند به سبب آنکه جوهر فیروزه با سنگ آمیخته است ، تا تر نکُنند ،جوهر از سنگ پدید نمی آیند و نمی توان فهمید که قسمت آن چند است . بعضی دیگر که سست و سفید است ، چون آب به آن برسد به سبب رخاوت (سستی )آب را به خود می کشد ورنگ آن پُررنگ تر می شود ، پس کوه کاران وحکاکان مجمعی که به اصطلاح پلاس می گویند ایجاد می نمایند وآن قسمت از جوهر فیروه را در کوزه سفالین قرار می دهند وآن را مقوّمی قیمت می کند وحکاکان وغیره ایشان می خرند .به سبب حجم آن ، نگین های ریز و درشت می سازند وآنچه با سنگ آمیخته باشد هم بران شکل که باشد می سازند و راست می کنند به طوری که از جوهر فیروزه خیلی کم نشود و روی آن را هموار کرده و جلا میدهند .درمطلع الشمس آمده است :«درغارهای فیروزه ، کلند و بیلم و باروت بکار می ورد تا 30سال قبل باروت درکار نبود وتمام کار با کلند می شد ، از آن وقت باروت معمول شده ولی باید دانست که کار کردن با کلند بهتر است چرا که باروت از اختیار بیرون وغالباً فیروزه را شکسته وریزریز می نماید .سنگ فیروزه معمولاً به شکل لایه و یا به عبارت دیگر ورقه های کم وبیش ضخیمی در سنگ های آهکی آهن دار که گاه به رنگ سفید وگاه به رنگ قرمز آجری است تشکیل می شود .در عمق کم به رگه های فیروزه خوشرنگ ، کمتر بر می خوریم ، با این همه وجود رگه های کم رنگ که هیچ ارزشی ندارند اغلب نشانه ای است بر نزدیکی لایه ای پُررنگ که بهره برداری از آن سودآوراست .استخراج فیروزه به دو روش انجام می شود :در طریق اول تونل هایی در کوه حفر می کنند و با گذاشتن مواد منفجره سنگ ها را می ترکانند و فیروزه را از سنگ جدا می کنند. در روش دوم خاک و خورده سنگ طبیعی را که آب با خود تا دشت پیش آورده مورد استفاده قرار می دهند و فیروزه را از خاک و سنگ جدا می کنند و در حال حاضر روش دوم ، روش بهتری محسوب می گردد .
گوینده:پوران حاجتی